Koło – symbol ideału
Koło, jedna z najprostszych i najbardziej harmonijnych form geometrycznych, od wieków budzi ludzką fascynację. Obecne w wielu kulturach, religiach i filozofiach, pełni rolę porządkującą rzeczywistość, symbolizuje transcendencję i duchową równowagę.
W dawnych kulturach koło pojawiało się jako istotny symbol związany z wierzeniami i rytuałami. Dla Indian Ameryki Północnej święty krąg (sacred hoop) był odzwierciedleniem duchowej równowagi człowieka i jego głębokiej więzi z naturą. W kulturze starożytnego Egiptu i Grecji podobną rolę pełnił uroboros – wąż pożerający własny ogon, symbolizujący wieczność i nieskończony cykl przemiany. Z kolei starożytne cywilizacje Bliskiego Wschodu przedstawiały za pomocą koła bóstwa solarne. Dawni Słowianie również kojarzyli koło ze słońcem oraz rytmem przyrody, zmiennością pór roku i odradzaniem się życia. Pozostałości tych wierzeń można odnaleźć w zataczających koło tańcach rytualnych, tradycji tworzenia ochronnych kręgów przed ciemnymi siłami czy w okrągłych wypiekach obrzędowych.
Koło odgrywa fundamentalną rolę w systemach religijnych na całym świecie. W hinduizmie i buddyzmie funkcjonuje jako mandala – święty diagram ilustrujący kosmos i duchową ścieżkę ku oświeceniu. W chrześcijaństwie aureola otaczająca postacie świętych i okrągłe rozety katedr gotyckich są wyrazem boskiej doskonałości i nieskończoności. W Islamie geometryczne arabeski i kopuły meczetów mają za zadanie podkreślać harmonię boskiego porządku.
Mandala – nadrzędny archetyp
Mandala w swojej najprostszej formie jest kolistym wzorem, często symetrycznym i skomplikowanym, pełnym detali. Jej znaczenie i funkcja różnią się w zależności od kontekstu kulturowego, jednak niezmiennie łączy w sobie ideę jedności, harmonii i duchowej integracji. W tradycji buddyjskiej i hinduskiej mandala odgrywa fundamentalną rolę w praktykach duchowych. Samo słowo mandala pochodzi z sanskrytu i oznacza krąg lub centrum. Jest ona traktowana jako mikrokosmos – symbol wszechświata i duchowej ścieżki do oświecenia, służy też jako narzędzie medytacyjne, pomagając w skupieniu umysłu i osiągnięciu transcendencji.
Mandala dotarła do kultury zachodniej przede wszystkim dzięki pracom Carla Gustava Junga, który dostrzegł w niej uniwersalny symbol psychicznej całości, reprezentacji nieświadomości i archetypu jaźni. Według Junga mandala pełniła funkcję integracyjną – stanowiła schemat porządkowania wewnętrznego chaosu, prowadząc jednostkę ku harmonii. Jung podkreślał, że forma koła jest zakorzeniona w zbiorowej pamięci ludzkości, pojawiając się w różnych epokach i kulturach jako symbol boskiej pełni, jedności przeciwieństw i samopoznania.
Mandale w kolekcji dela.art
Kolekcja dela.art zawiera zbiór prac poświęcony reinterpretacji motywu mandali, który manifestuje holistyczne podejście do świata oraz dążenie do harmonii i jedności w relacji ze środowiskiem. Chociaż w kolekcji znajdują się klasyczne przedstawienia mandali, równie istotne są dzieła nawiązujące do kolistej formy w szerszym znaczeniu. Koło jako motyw pojawia się w abstrakcyjnych kompozycjach, wizjach kosmicznych, dziełach symbolizujących przepływ energii, odnawialność zasobów i cykliczność natury oraz takich, które w sposób krytyczny ilustrują pułapki współczesnego świata.
Koliste prace Xawerego Wolskiego wyróżnia refleksja metafizyczna. Artysta wykorzystuje organiczny materiał – terrakotę – aby zaakcentować pierwotne związki swoich obiektów z naturą. Dzieła Wolskiego opierają się na drobnych, precyzyjnie formowanych detalach, które tworzą harmonijną, koncentryczną całość.
Xawery Wolski, Koło czarno-białe, 2010, polichromowana terakota
Xawery Wolski, Mandala Platynowa, 2010, terakota, emalia platynowa, drewno
Xawery Wolski, Złota mandala I, 2013, terakota pokryta emalią ze złota 24k, drewno
Praca Zero Włodzimierza Jana Zakrzewskiego łączy obraz z instalacją dźwiękową. Wizualna forma jest uzupełniona o utwór amerykańskiego kompozytora Juliusa Eastmana, którego czterominutowy fragment na cztery fortepiany jest emitowany równocześnie „do przodu” oraz wstecz na czterech kanałach. Zabieg ten sprawia, że czas kompozycji teoretycznie równa się zeru, symbolicznie podkreślając kolistą powtarzalność w relacji przeciwieństw: dźwięku i ciszy, czarnego i białego, plusa i minusa.
W twórczości Ireny Nawrot mandala przybiera kwiatową formę, w której szczególne miejsce zajmuje róża – kwiat nasycony wieloznaczną symboliką. Róża stanowi część cyklu poświęconego życiu i śmierci, ukazującego te zjawiska jako integralne elementy naturalnego porządku świata. Poprzez okrągły kształt Nawrot akcentuje koncepcję cykliczności istnienia, a kwiaty, z których jest zrobiona, nawiązują do buddyjskich mandali.
Krzysztof Sokolovski tworzy sztukę neosakralną, w której odwołuje się do tradycyjnych, okrągłych form ikonografii religijnej, równocześnie wprowadzając skojarzenia z układami planetarnymi. Byt subtelny funkcjonuje jak kosmiczna soczewka, przez którą doświadczenie zachwytu nad nieskończonością wszechświata staje się równoważne metafizycznemu obcowaniu z sacrum. Artysta splata tym samym motywy duchowe z fascynacją kosmosem, podkreślając ich wspólne kontemplacyjne źródło.
Praca duetu Kijewski/Kocur pod tytułem Jestem w ciąży, wykonana z orzechów włoskich ułożonych w formę koła, wpisuje się w charakterystyczne dla artystów łączenie elementów kultury wysokiej i niskiej. Orzechy, których twarda skorupa skrywa miękkie wnętrze, symbolizują biologiczny dualizm ochrony i delikatności związany ze stanem ciąży, co podkreśla kształt koła, który w wielu kulturach odwołuje się do kobiecego pierwiastka i kultu płodności. Artyści zestawiają w ten sposób tematy kreacji, transformacji oraz przenikania się sacrum i profanum we współczesnej kulturze.
Kamil Sipowicz tworzy Transmandale jako współczesną reinterpretację tybetańskiego aktu medytacyjnego, przekształcając tradycyjną formę kontemplacji w ironiczną refleksję nad mrocznym obliczem popkultury. Artysta wykorzystuje recykling obrazów internetowych, które zamiast prowadzić do duchowego wyzwolenia, budzą niepokój i lęk. W miejsce dawnych bogów pojawiają się celebryci, a harmonijny porządek natury zastępują chaos i idolatria masowej kultury, która przedkłada szybkie przyjemności nad czasochłonne dążenie do zaspokojenia duchowego głodu.
W pracy Money Makes The World Go Round XX Carlos Aires podejmuje krytyczną refleksję nad współczesnymi symbolami władzy. Artysta, wykorzystując banknoty pochodzące z najbogatszych państw świata, wycina z nich sylwetki postaci, wydarzeń i symboli, wskazując na ukrytą zależność między pieniędzmi a globalnymi kryzysami. W tym kontekście koło przestaje być symbolem harmonii czy duchowej równowagi, a staje się metaforą nieuchronności oraz cyklicznego powtarzania błędów, z których współczesne społeczeństwo nie potrafi się wyzwolić.
Współczesne reinterpretacje mandali, choć odwołują się do tradycyjnej symboliki kręgu, ukazują niezwykle szerokie spektrum znaczeń i kontekstów. Różnorodność interpretacji podkreśla, że forma mandali nie jest zamkniętym schematem, a uniwersalnym medium, przez które artyści przekazują swoją refleksję nad światem i miejscem człowieka w jego strukturze.
Kijewski/Kocur, Jestem w ciąży, 1993, orzechy włoskie, sklejka, guma
Kamil Sipowicz, Transmandala VII, kolaż, wydruk pigmentowy na papierze archiwalnym, pianka
Carlos Aires, Money Makes The World Go Round XX, 2024, oryginalne banknoty, karton, złote szpilki, pianka